Koniec mitu poliwagalnego? Zaskakujące fakty o nerwie błędnym, których nie poznasz na kursach terapii.

Teoria Poliwagalna (PVT) Stephena Porgesa stała się niemal nowym paradygmatem we współczesnej psychoterapii, pracy z traumą i terapii manualnej. Jej obietnica jest niezwykle pociągająca: oferuje biologiczną mapę bezpieczeństwa, lęku i więzi społecznych, zakorzenioną w ewolucji nerwu błędnego. Ale co, jeśli fundamenty, na których zbudowano ten gmach, są sprzeczne z podstawowymi faktami biologicznymi? Czy to możliwe, że budujemy nasze terapeutyczne interwencje na pięknej, ale nieprawdziwej metaforze?

Paul Grossman, wybitny ekspert z Kliniki Medycyny Psychosomatycznej Szpitala Uniwersyteckiego w Bazylei, od lat prowadzi rygorystyczną dekonstrukcję PVT. Jego analizy, oparte na najnowszych badaniach neuroanatomicznych i biologii ewolucyjnej, rzucają wyzwanie dogmatom, które bezkrytycznie przyjmuje się na certyfikowanych kursach. Czas przyjrzeć się faktom, które wyłaniają się z laboratoriów, a nie z podręczników marketingu terapeutycznego.

Mit „prymitywnego” hamulca: Dlaczego grzbietowe jądro nerwu błędnego nie zatrzymuje serca

Kluczowym założeniem Porgesa jest istnienie dwóch odrębnych systemów błędnych: „nowego” (jądro dwuznaczne, nA) i „prymitywnego” (grzbietowe jądro ruchowe, DVMN). To drugie ma rzekomo odpowiadać za „masywną bradykardię” – drastyczne zwolnienie akcji serca podczas traumatycznego zamrożenia lub dysocjacji.

Współczesna nauka (m.in. McAllen, Spyer, Machhada) całkowicie obala tę tezę. U ssaków to jądro dwuznaczne (nA) niemal w pełni kontroluje rytm serca. Badania z wykorzystaniem precyzyjnej optogenetyki wykazały, że nawet ekstremalna stymulacja jądra grzbietowego (DVMN) ma znikomy wpływ na tętno – u badanych gatunków wynosił on poniżej 7%. Co więcej, eksperymenty na dużych ssakach, takich jak owce (Booth i wsp., 2021), potwierdziły, że pobudzenie DVMN nie jest w stanie zatrzymać ani znacząco spowolnić serca.

"Nie ma wiarygodnych dowodów na to, że grzbietowe jądro ruchowe (DVMN) odgrywa jakąkolwiek rolę w masywnej bradykardii."

Samo określenie „poliwagalna” staje się więc problematyczne. Jeśli serce nie jest sterowane przez dwa odrębne jądra w sposób, jaki opisuje Porges, to ewolucyjny podział na „bezpieczny” i „niebezpieczny” nerw błędny traci swoje biologiczne uzasadnienie.

Arytmia zatokowa to nie tylko domena ssaków

Kolejny filar PVT głosi, że respiracyjna arytmia zatokowa (RSA) – naturalne przyspieszanie serca przy wdechu i zwalnianie przy wydechu – to unikalna adaptacja ssaków, która ewoluowała wraz z zachowaniami społecznymi.

Ewolucja opowiada jednak inną historię. RSA oraz zmielinizowane, szybko przewodzące włókna nerwu błędnego (tzw. włókna B), które Porges uważa za „zaawansowany” wynalazek ssaków, występują u ryb (w tym u rekinów i prastarych prapłetwców), a także u gadów i ptaków (Taylor i wsp., 2022). Te złożone interakcje serce-oddech istnieją od około 500 milionów lat.

Mechanizmy, które uznawaliśmy za „wyższe” i typowo ludzkie, są w rzeczywistości starożytnymi rozwiązaniami ewolucyjnymi, służącymi do optymalizacji wymiany gazowej u wszystkich kręgowców. Fakt, że rekin posiada zmielinizowany nerw błędny, burzy narrację o ewolucyjnym powiązaniu mielinizacji wyłącznie z empatią i życiem społecznym ssaków.

Gady też mają życie towarzyskie (i nerw błędny, który je wspiera)

Teoria Poliwagalna sugeruje, że u ssaków nerw błędny został „przeprojektowany” do wspierania relacji, podczas gdy gady są fizjologicznie niezdolne do złożonych interakcji. To klasyczny błąd antropocentryzmu.

Gady wykazują zdumiewające bogactwo zachowań społecznych: opiekę rodzicielską, współpracę podczas polowania, tworzenie trwałych par i hierarchii. Co więcej, u żab z gatunku Xenopus laevis jądro dwuznaczne (nA) – to, które według Porgesa jest „nowoczesnym” ośrodkiem zaangażowania społecznego – kontroluje wokalizacje służące właśnie komunikacji z innymi osobnikami.

Nie ma dowodów na to, by nerw błędny został „repurposed” (przeprojektowany) specjalnie dla ssaków. Podstawy fizjologiczne do budowania relacji są stare jak świat kręgowców i nie wymagają unikalnych dla ludzi modyfikacji neuroanatomicznych.

Błąd kategorii: RSA to nie jest monitor tonu nerwu błędnego.

W świecie terapii holistycznych powszechnie używa się RSA jako bezpośredniego wskaźnika ogólnego napięcia nerwu błędnego (tzw. vagal tone). Grossman zauważa, że to „błąd kategorii” w rozumieniu filozofa Gilberta Ryle’a.

To tak, jakbyśmy pomylili odczyt termometru z samą pogodą. Nerw błędny działa niezwykle specyficznie dla każdego organu – aktywność błędna skierowana do jelit, płuc czy serca może zachodzić niezależnie. RSA jest jedynie przybliżonym wskaźnikiem modulacji pracy serca przez oddech, a nie miernikiem stanu całego organizmu.

Ekspert wskazuje również, że promowany przez Porgesa autorski wskaźnik PBRSA (Porges-Bohrer RSA) wcale nie jest technicznie lepszy od standardowych metod analizy spektralnej – korelacja między nimi wynosi od 0,92 do 0,99. PBRSA, podobnie jak inne parametry, pozostaje silnie zależne od częstotliwości i objętości oddechu, co podważa jego rolę jako „czystego” monitora napięcia nerwu błędnego.

"RSA dostarcza zerowych lub bardzo ograniczonych informacji o jakichkolwiek innych procesach błędnych poza kontrolą tętna."

Podsumowanie: Co to oznacza dla nas?

Zderzenie Teorii Poliwagalnej ze współczesną neuroanatomią i biologią ewolucyjną jest bolesne dla jej zwolenników. DVMN nie zatrzymuje serca u owiec ani ludzi, RSA nie jest unikalne dla ssaków, a gady nie są bezdusznymi automatami. Fundamenty biologiczne PVT zostały sfałszowane.

Czy to oznacza, że powinniśmy porzucić wszystko, czego nauczyliśmy się o poczuciu bezpieczeństwa w terapii? Niekoniecznie. Musimy jednak odróżnić użyteczną metaforę kliniczną od twardego faktu naukowego. Psychologia traumy i terapeutyzowanie dotykiem potrzebuje rzetelnej biologii, a nie mitologii. Czy potrafimy czerpać z psychologicznych mądrości Teorii Poliwagalnej, jednocześnie przyznając, że jej „biologia” to tylko metafora, a nie fakt naukowy?

Źródła:

https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0301051123001060